คำประพันธ์และศิลปะการใช้ฉันท์

สัททุลลวิกกีฬิตฉันท์ 19

ใช้แต่งบทไหว้ครู ให้ลีลาสง่างาม ขรึมขลัง และหนักแน่น เหมาะกับการเปิดเรื่องหรือกล่าวถึงสิ่งอันควรเคารพ

ภาพประกอบจากส่วนวิเคราะห์ศิลปะการประพันธ์ในไฟล์ต้นฉบับ

วสันตดิลกฉันท์ 14

มีลีลานุ่มนวล ไพเราะ เหมาะกับบทชมและการพรรณนาภาพอันงดงาม ในไฟล์ยกตัวอย่างบทชมเมืองราชคฤห์ที่พรรณนาสถาปัตยกรรมอย่างประณีต

สัทธราฉันท์ 21

มีจังหวะจริงจังและขรึมขลัง เหมาะกับเหตุการณ์สำคัญ ตอนที่วัสสการพราหมณ์ค่อย ๆ ยุพระกุมารให้เกิดความแคลงใจใช้คำประพันธ์ชนิดนี้

อิทังฉันท์ 20

มีจังหวะกระแทกกระทั้น เหมาะกับบทตำหนิหรือแสดงอารมณ์โกรธ ไฟล์ต้นฉบับยกตัวอย่างถ้อยคำรุนแรงที่ทำให้จังหวะของบทเด่นชัด

มาณวกฉันท์ 8

มีจังหวะสั้น กระชับ และรวดเร็ว เหมาะกับบทสนทนาหรือเหตุการณ์ที่ดำเนินอย่างฉับไว เช่น ตอนวัสสการพราหมณ์เรียกพระกุมารเข้าไปในห้องลับทีละองค์

อินทรวิเชียรฉันท์ 11

มีจังหวะไพเราะ ใช้ได้หลากหลายทั้งการบรรยายเหตุการณ์ การดำเนินเรื่อง และบทสรุปเชิงคติธรรม ตัวอย่างในไฟล์กล่าวถึงกองทัพมคธที่มาถึงนครเวสาลี

ภุชงคประยาตฉันท์ 12

มีลีลาคล้ายการเคลื่อนไหวต่อเนื่อง เหมาะกับการเล่าเหตุการณ์และกลอุบาย ตอนวัสสการพราหมณ์เริ่มดำเนินแผนยุแหย่พระกุมารใช้คำประพันธ์ชนิดนี้หลายบท